Jedwabne. Pamięć i ...

Jedwabne - lista imion

10 lipca 1941 roku kilkuset żydowskich mieszkańców Jedwabnego w powiecie łomżyńskim zostało żywcem spalonych w stodole. Chociaż niemiecka inspiracja tej zbrodni jest niewątpliwa, jej bezpośrednimi wykonawcami byli Polacy z Jedwabnego i okolicznych wsi. /źródło: POLIN/

10 lipca grupa Polaków, pod nadzorem Niemców, wypędziła jedwabieńskich Żydów z domów na rynek miejski. Tam ich upokarzano, bito i przetrzymywano przez kilka godzin w palącym słońcu, każąc pielić trawę z bruku. Grupę wybranych mężczyzn zmuszono do rozbicia pomnika Lenina i urządzenia szyderczej "procesji pogrzebowej". Następnie ich zamordowano i pogrzebano wraz ze szczątkami monumentu w stojącej na obrzeżach miasta stodole. Wreszcie, w ostatnim akcie tragedii, do tej samej stodoły zagnano mężczyzn, kobiety i dzieci zgromadzonych na rynku i budynek podpalono. Równocześnie trwała grabież żydowskich domów.

Jednym z kluczowych czynników wydarzeń była niemiecka zachęta i przyzwolenie na przemoc wobec Żydów. W Jedwabnem istniał posterunek żandarmerii polowej, a w dniu lub w przeddzień zbrodni przybyło komando niemieckiej Policji Bezpieczeństwa, które odbyło rozmowy ze spontanicznie wyłonionymi władzami miejskimi. To właśnie burmistrz Marian Karolak i jego przyboczni odegrali główną rolę w organizacji pogromu.

W tym szczególnym czasie, zaraz po niemieckim ataku na ZSRR, Niemcy byli traktowani przez miejscową ludność jak wyzwoliciele spod okrutnej okupacji sowieckiej. Ich inspiracja, odwołująca się do antysemickich uprzedzeń i stereotypu "żydokomuny", padła na podatny grunt. Pogrom w Jedwabnem przybrał wymiar symbolicznej zemsty Polaków na Żydach za sowieckie represje. Ofiary zostały napiętnowane w sposób podkreślający rzekome związki całej wspólnoty żydowskiej z komunistami.

Zbrodnia w Jedwabnem nie była odosobnionym przypadkiem, lecz fragmentem większego zjawiska. Do podobnego mordu przez spalenie ofiar w stodole doszło trzy dni wcześniej w pobliskim Radziłowie. W sumie w regionie łomżyńskim i na Białostocczyźnie antyżydowskie wystąpienia ludności polskiej latem 1941 roku miały miejsce w ponad dwudziestu miejscowościach. W szerszym kontekście wydarzenia te wpisywały się w falę pogromów Żydów, jaka przetoczyła się wzdłuż frontu wschodniego, na terenach, które przeszły spod okupacji sowieckiej pod niemiecką, od Łotwy po Besarabię.

Po wojnie odbyło się kilkadziesiąt procesów uczestników pogromów w Łomżyńskiem i na Białostocczyźnie. W przypadku Jedwabnego w procesach z lat 1949-1950 na kary więzienia skazano 10 osób. W latach 2000-2003 nowe śledztwo w sprawie mordu w Jedwabnem przeprowadził Instytut Pamięci Narodowej. Zakończyło się ono jednoznaczną konkluzją, że zbrodni dokonali Polacy przy niemieckiej inspiracji. W ramach śledztwa zlokalizowano miejsce zbrodni i pochówku ofiar. W 60. rocznicę mordu w Jedwabnem odsłonięto tam pomnik nowy pomnik w miejsce starego głazu pamiątkowego noszącego inskrypcję przypisująca sprawstwo zbrodni wyłącznie Niemcom. Podczas tej uroczystości Prezydent RP Aleksander Kwaśniewski wyraził przeprosiny "w imieniu swoim i tych Polaków, których sumienie jest poruszone tamtą zbrodnią".

Ujawnienie mordu w Jedwabnem w opublikowanej w maju 2000 roku książce Jana Tomasza Grossa "Sąsiedzi. Historia zagłady żydowskiego miasteczka" było szokiem dla opinii publicznej, bo podważało autoportret Polaków jako wyłącznie niewinnych ofiar wojny. Emocjonalne dyskusje o tym wydarzeniu nabrały wymiaru jednej z najważniejszych debat publicznych o najnowszych dziejach Polski.

Czytaj więcej w portalach POLIN:

• o zbrodni w Jedwabnem, w portalu Wirtualny Sztetl →
• o Zagładzie Żydów na Kresach Wschodnich, w portalu Polscy Sprawiedliwi →

Kalendarium pogromów w byłej sowieckiej strefie okupacyjnej, lato 1941

4 lipca pogrom w Rydze

Niemiecka Einsatzgruppe A po wkroczeniu do miasta zainicjowała pogrom, w którym wzięły udział oddziały łotewskie. Zamordowano ok. 400 Żydów i spalono wszystkie synagogi.

Litwa

25–29 czerwca pogrom w Kownie

Masakra ludności żydowskiej dokonana przez paramilitarne oddziały litewskie pod wodzą Algirdasa Klimaistisa po zajęciu miasta przez Niemców. Inspiratorem antyżydowskich wystąpień był dowódca Einsatzgruppe A Franz Stahlecker, który raportował, że do 28 czerwca zamordowano 3800 Żydów w Kownie i 1200 w okolicznych miejscowościach.

Łomżyńskie i Białostocczyzna

5 lipca pogrom w Wąsoszu

Dokonany przez polskich mieszkańców po wizycie gestapowców w mieście. Żydów zabijano nożami i pałkami. Zginęło prawdopodobnie 150-250 osób, choć niektórzy twierdzą, że ofiar mogło być nawet 1200.

7 lipca pogrom w Radziłowie

Mord dokonany na ludności żydowskiej przez polskich mieszkańców; przed pogromem do miasta przyjechali gestapowcy. Według dostępnych danych zginęło 800 osób, w tym 500 zostało spalonych w stodole.

10 lipca pogrom w Jedwabnem

Masowy mord na ludności żydowskiej, dokonany przez grupę polskich mieszkańców w obecności, a zapewne też z inspiracji Niemców. Część ofiar została zabita przy pomocy pałek, noży, itp., większość spalono w stodole.

Galicja Wschodnia

29 czerwca pogrom w Borysławiu (woj. lwowskie)

Po wejściu do miasta Niemców ukraińscy nacjonaliści rozpoczęli mordowanie Żydów; wyciągali ich z mieszkań i siłą zaganiali do więzienia, gdzie znaleziono zwłoki zamordowanych przez NKWD więźniów; zamordowano 300 osób.

30 czerwca – 2 lipca pogrom we Lwowie

Zanim Sowieci wycofali się ostatecznie z miasta zamordowali około 7000 więźniów przetrzymywanych w czterech lwowskich więzieniach. Po wejściu Niemców ukraińscy nacjonaliści spędzili Żydów, aby obmyli rozkładające się w letnim upale zwłoki pomordowanych. Zgromadzonych przeganiano przez szpaler ludzi z pałkami lub kamieniami w rękach. Zabito około 4000 Żydów.

2–3 lipca pogrom w Niezwiskach (woj. stanisławowskie)

Ukraińscy faszyści w nocy wyciągali z domów Żydów w Niezwiskach i pobliskich wsiach: Harasymowie, Łukach, Uniży, Podwierbiecu, Woronowie, Żabokruku, Żywaczowie i Piotrowie; zamordowali ich strącając z promu w Łuce do Dniestru.

2–4 lipca pogrom w Złoczowie (woj. tarnopolskie)

Dokonany przez ukraińskich nacjonalistów i niemieckich żołnierzy. Odkrycie kilkuset ofiar NKWD, które nastąpiło po wkroczeniu do miasta Niemców, posłużyło za pretekst do organizacji pogromu Żydów, których oskarżono o sympatyzowanie z komunizmem. Zginęło około 3000 Żydów.

4-11 lipca pogrom w Tarnopolu

Miał podobny przebieg jak wydarzenia w Złoczowie; oddziały Einsatzgruppe C oraz ukraińscy nacjonaliści zamordowali ponad 600 osób.

25-27 lipca Dni Petlury we Lwowie

Mord dokonany na Żydach przez ukraińskich nacjonalistów, nazwa pochodzi stąd, że miał on miejsce w okresie uroczystości ku ukraińskiego przywódcy Symena Petlury; zginęło 1500-2000 Żydów.

Rumunia

29 czerwca – 6 lipca pogrom w Jassach

Skierowany przeciw ludności żydowskiej, którą reżim Antonescu postrzegał jako „piątą kolumnę”, sabotującą rumuński wysiłek wojenny w wojnie z ZSRR. W mordowaniu Żydów wzięły udział policja, żołnierze i ludność cywilna. Niektóre szacunki mówią nawet o ponad 13 000 zabitych.

5-6 lipca pogrom w Czerniowcach

Dokonany przez rumuńskich żołnierzy i miejscową ludność wkrótce po wycofaniu Armii Czerwonej. Pochłonął 2000 ofiar. Podczas wkraczania wojsk rumuńskich na tereny północnej Bukowiny zajęte w 1940 r. przez ZSRR wymordowano łącznie kilkadziesiąt tysięcy Żydów. Podobna fala przeszła przez Besarabię.

6 lipca pogrom w Jedyńcach (rum. Edinet)

Po zajęciu miasta przez wojska rumuńskie zamordowano 500 Żydów.

11 lipca pogrom w Bielcach (rum. Balti)

W podobnych okolicznościach zabito 500 Żydów.

17 lipca pogrom w Kiszyniowie

Dokonany po zajęciu miasta przez wojska rumuńskie i niemieckie; zginęło około 10 000 Żydów.

Jedwabne 1941 | rozmowa z dr Krzysztofem Persakiem

/YouTube, Historia BEZ KITU 12.07.2023/ /12.o7.2023

25 lat później. Jak „Sąsiedzi” Jana Tomasza Grossa zmienili polską pamięć? dr Krzysztof Persak

(materiał dodany 17.09.2025 r.)

Książka Jana Tomasza Grossa „Sąsiedzi. Historia zagłady żydowskiego miasteczka” została wydana w maju 2000 r. i okazała się szokiem narracyjnym dla społeczeństwa polskiego. W dotychczasowym dyskursie bowiem negatywne zachowania Polaków wobec Zagłady Żydów skupiały się wokół takich zachowań jak: obojętność, brak pomocy, szmalcownictwo, albo donosicielstwo. Tymczasem polsko-amerykański socjolog w swojej pracy opisał udział ludności Jedwabnego w mordowaniu – z inspiracji Niemców – swoich żydowskich sąsiadów w kilkanaście dni po napaści III Rzeszy na ZSRR. Jego ustalenia potwierdziło, a następnie poszerzyło śledztwo Instytutu Pamięci Narodowej – Komisji Ścigania Zbrodni przeciwko Narodowi Polskiemu. Z kolei w Biurze Edukacji Publicznej tej instytucji powołano zespół historyków i prawników. Ich prace zakończyły się wydaniem dwutomowej publikacji „Wokół Jedwabnego” pod redakcją Pawła Machcewicza i Krzysztofa Persaka. Okazało się, że latem 1941 r. mieliśmy do czynienia nie z jednorazowym wydarzeniem, ale falą pogromową.

• Pogrom Żydów w Jedwabnem - Z dr. Krzyszofem Persakiem z Instytutu Pamięci Narodowej i Instytutu Studiów Politycznych PAN rozmawia Tomasz Wiścicki o pogromie Żydów w Jedwabnem. Muzeum Historii Polski.
• Bikont: Nie odpowiadamy za mord w Jedwabnem. Odpowiadamy za to, co z nim dziś robimy Onet, 10/07/2021
• Debata: Lato pogromów 1941. Historia, pamięć, rozrachunek, 11/07/2021.
• Krzysztof Persak, Pogromy Żydów latem 1941 roku, Wirtualny Sztetl
• Pogromy Żydów na ziemiach polskich w XIX i XX wieku /Wydział Historii UW, IPN (You Tube)/
• Czas okupacji i zniewolenia. Żydzi i Polacy w obliczu totalitaryzmów /IPN (You Tube)/
• MY Z JEDWABNEGO, wydawnictwo "Czarne", październik 2015
• W Jedwabnem zbyt szybko oceniliśmy mieszkańców. Rozmowa z Mirosławem Traczykiem, 06/08/2020.
• Ryszard Bosakowski OP, Mesjasz w Łomżyńskiem. Jedwabne i teologia po Holokauście, "Tygodnik Powszechny" 30 (2976), 23 lipca 2006, s. 10-11.
• Nie tylko Jedwabne,10/11/2002.
• Wokół Jedwabnego - książka, IPN, 11.2002.

  • Niegodny „Powrót do Jedwabnego”. Film i przedsiębiorstwo Wojciecha Sumlińskiego. 07/10/2021.

    • Antysemicki film Sumlińskiego. Nic prócz dat się nie zgadza. 02/10/2021.
    • Czy to się godzi? List otwarty do prezydenta Otwocka Jarosława Margielskiego. 27/09/2021.

• Postanowienie o umorzeniu śledztwa, 30 czerwca 2003
• Raport prof. Koli z ekshumacji w Jedwabnem "Pogrom Żydów w Jedwabnem"
  • Komentarz Instytutu Verba Veritatis.
    Przykład postawy i wrażliwości czy raczej efekt jej braku wyraźnie sprzeczny ze stanowiskiem i praktyką wspólnot chrześciańskich wyrażanych od lat w praktyce i dokumenach, które na tej stronie www prezentujemy. Załączony materiał jest wyrazem dającej o sobie przy różnych okazjach znać postawy sprzecznej ze stanowiskiem i praktyką Kościoła: komentarz portalu wPrawo.PL(8 czerwca 2021) i Instytutu Verba Veritatis (Instytutu do Walki z Antypolonizmem). (red. PRChiŻ)
    Przy tej okazji polecamy do przeczytania:
    • Wypowiedzi wspólnot wiary,
    • Materiały edukacyjne,
    • Sprawa aktywności wykładowej ks. Tadeusza Guza,
    • Grzech antyjudaizmu, grzech antysemityzmu,
    • Katecheza o Żydach i judaizmie.

Kalendarium

84. rocznica mordu Żydów w Jedwabnem - zaproszenie naczelnego rabina Polski Michaela Schudricha oraz zarządu Gminy Wyznaniowej Żydowskiej w Warszawie

Jedwabne. Wspominamy pomordowanych kilkuset Żydów, spalonych w stodole . Ogromny smutek i ból słuchając imion , a szczególnie imion malutkich dzieci i ich wieku.

Jak można przyjechać i zakłócać.. i to w imię chrześcijaństwa , jak tak można ??!!

Najważniejsze miejscowości i daty pogromów (zdjęcia z dzisiejszych upamiętnień w poniżej wymienionych miejscowościach ) :

Jedwabne - 10 lipca 1941 roku Masowe morderstwo żydowskich mieszkańców dokonane przez polskich mieszkańców Jedwabne, działających z inspiracji niemieckich okupantów, którego ofiarą padło kilkuset polskich Żydów z Jedwabnego i okolic . Zostali spaleni żywcem w stodole. Radziłów - 7 lipca 1941 roku Do spalenia około 500 obywateli polskich narodowości żydowskiej doszło 7 lipca 1941 r. Żydzi zostali spaleni żywcem w stodole . Wąsosz - 5 lipca 1941 roku Pogrom został skrupulatnie zaplanowany, a oprawcy odpowiednio wcześnie zaopatrzyli się w specjalne narzędzia (okute pałki, sprężyny z odważnikami) . Szczuczyn czerwiec-lipiec : Masowy mord około 300 Żydów ze społeczności Szczuczyna dokonany przez polskich mieszkańców w czerwcu 1941 roku. 14 lipca 1941 r. doszło do eskalacji zbrodni. Polska policja zebrała Żydów na rynku, a później poprowadziła ich na cmentarz żydowski, znajdujący się w pobliskiej wsi Skaje. Tam Polacy, chrześcijanie, zabili ok. 100 Żydów przy pomocy siekier, kijów i łopat! Bzury - sierpień 1941 roku Brutalne zabójstwo 20 żydowskich kobiet w sierpniu 1941 w Bzurach. Według zeznań składanych w ramach procesów sądowych, tzw. sierpniówek, sprawcami było co najmniej sześciu polskich mężczyzn, z których jeden został skazany. Inne miejscowości:

• Goniądz - 4 lipca - zgromadzono wszystkich na rynku, a Rada miejska wskazała 30 Żydów oskarżonych o kolaborację z Armią Czerwoną
• Rajgród - wymieniony wśród miejscowości objętych falą mordów
• Jasionówka - wymieniona wśród miejscowości, gdzie zagładę Żydów zarządzili Niemcy, ale “upoważnili” Polaków do jej wykonania
• Brańsk - wymieniony wśród miejscowości objętych falą mordów

  Uroczystości zakłócone przez środowiska narodowe

W czwartek w Jedwabnem – przed i po uroczystościach przy pomniku – były cały czas obecne środowiska narodowe. Konfederacja Korony Polskiej postawiła przy drodze prowadzącej do miejsca pamięci baner po polsku i angielsku o treści: „Dość żydowskich kłamstw! Zbrodni w Jedwabnem 10 VII 1941 r. dokonali Niemcy. Żądamy wznowienia ekshumacji”.

Na prywatnej działce znajdującej się w sąsiedztwie pomnika ku czci pomordowanych, podobnie jak w ubiegłym roku, ustawiono scenę, gdzie od czwartku rano trwały przemówienia. Na tej działce ustawiono też 8 dużych głazów z metalowymi tablicami, które środowiska narodowe określają jako „Pomnik prawdy o zbrodni w Jedwabnem”. Powstał on dzięki wsparciu ok. dwóch tysięcy ofiarodawców (była prowadzona zbiórka w internecie – PAP).

83. rocznica mordu Żydów w Jedwabnem.

Oficjalne obchody pod pomnikiem ofiar, gdy obok skrajna prawica planuje nowy pomnik.
/Fot. Agnieszka Sadowska / Agencja Wyborcza.pl/

82. rocznica mordu Żydów w Jedwabnem

W tle kontrmarsz, prowokacje i podmiana narracji 10/07/2023

82. rocznica pogromu w Jedwabnem, 10 lipca 2023. Fot. Ambasada Izraela w Polsce

10. 07. 2022. W Jedwabnem obchodzono 81. rocznicę mordu Żydów.

81. rocznica zbrodni w Jedwabnem

11 lipca 2021 - Jedwabne - uroczystości w 80. rocznicę pogromu

10 lipca 2020 - Żydzi i chrześcijanie modlili się w 79. rocznicę pogromu

10 lipca 2019 - Jedwabne - 78. rocznica pogromu.

10 lipca 2018 - 77. rocznica pogromów na Podlasiu w lipcu 1941.

"Zaczęło się 5 lipca 1941 roku w Wąsoszu..."

Jedwabne: Radziłów: Adam Leszczyński - "Senator Żaryn: wznówmy ekshumacje w Jedwabnem, nie ulegajmy szantażom. Ale żadnych nie było!" /oko.press.pl/

Więcej:

• "- Trzeba obalić mit, że za mordami stali chłopi, niepiśmienny lud, jakaś tłuszcza......."
• Upamiętniamy Żydów, naszych współobywateli i sąsiadów

10 VII 2017. 76. Rocznica mordu w Jedwabnem.

Bp Markowski w Jedwabnem: Przepraszamy braci i siostry narodu żydowskiego. "Po raz pierwszy polski biskup przeprosił w tym miejscu. – To jest wieki ból i wyrzut sumienia – mówił dziś w Jedwabnem biskup Rafał Markowski w 76. rocznicę pogromu." (Laboratorium Więzi) Biskup Rafał Markowski był na uroczystościach w Jedwabnem jako przewodniczący Rady ds. Dialogu Religijnego i Komitetu ds. Dialogu z Judaizmem Konferencji Episkopatu Polski. Zbigniew Nosowski: Jedwabne: dojrzewanie do przeprosin. /Laboratorium Więzi/ W przededniu rocznicy w Jedwabnem odbył się oficjalny pokaz filmu "Przy Planty 7/9" o pogromie kieleckim i kieleckiej drodze pamięci i pojednania. Bogdan Białek: "Byli Jedwabianie, były trudne rozmowy. Ruszyli w drogę." "...od lat biorą w uroczystościach udział jedwabianie. Tak jak i w tym roku. A także ludzie z okolicznych wsi. Mający jedwabiańskich krewnych, czasem rodziców, dziadków. Mówiłem, jak bolesną i okrutną raną jest dla nich ta zbrodnia. Że nawet mówić o niej nie umieją. Nie wiedzą jak się mogą lub powinni zachować w miejscu kaźni. Nie wiedzš jak stosownie się ubrać. Nie radzą sobie ze snami. Nie potrafią pojąć, co się wydarzyło i jak to "coś" mogło się wydarzyć." Więcej: gazeta.pl, gosc.pl. "Pogromy Żydów: Łopatą, sztachetą, kijem" /Newsweek 10 VII 2017/ "Jedwabne zaczęło się na początku lat 30-tych". Maciej Chłodowski - "Żydówki umarły trzy razy. Trudna pamięć". Maria Tajchman - fotorelacja:

10 VII 2016 75. rocznica pogromu w Jedwabnem.

Gmina Wyznaniowa Żydowska w Warszawie zaprasza na 75 rocznicę upamiętniającą wydarzenia w Jedwabnem. Godz. 11.00 przy pomniku pomordowanych. Fotorelacja: Prof. Andrzej Żbikowski: Do pogromów doszło nie tylko w Jedwabnem: Anna Karolina Kłys - "Jedwabne zaczęło się na początku lat 30-tych" Joanna Gierak-Onoszko - "Mieszkańcy Jedwabnego wolą nie pamiętać". Czy oni Boga się nie boją? - Jan T. Gross w rozmowie z Jarosławem Kuiszem i Karoliną Wigurą. Bogdan Białek - Wokół Jedwabnego: przestańmy na siebie wrzeszczeć. Rewizjoniści polskiego wstydu. Śledztwo w sprawie zbrodni w Jedwabnem, Wojciech Czuchnowski Gazeta Wyborcza 19.07.2016

Radziłów, Wąsosz, Szczuczyn - obchody fotorelacja:

"Jedwabne to fakt historyczny, w którym doszło do wielu nieporozumień i bardzo tendencyjnych opinii" ... "Dramatyczna sytuacja, która miała miejsce w Jedwabnem, jest kontrowersyjna." - powiedziała w "Kropce nad i" minister edukacji narodowej Anna Zalewska.

Przyszły szef IPN o mordzie w Jedwabnem: "Wykonawcą tej zbrodni byli Niemcy".

Muzeum Holocaustu w USA reaguje na słowa minister Zalewskiej o Jedwabnem. Prosi prezydenta Dudę o pomoc. [więcej:]

Sąsiedzi na Litwie. Kto zabił 200 tys. litewskich Żydów? Rozmowa z Rutą Vanagaite, autorką książki "Nasi".

10 VII 2015.

Uczczono 74. rocznicę mordu Żydów w Jedwabnem

10 lipca 2014.

Jedwabne, Szczuczyn, Radziłów, Wąsosz. 73 lata po pogromach. Pamiętamy.

10 lipca 2011.

Władze państwowe, gminy żydowskie i Kościół katolicki 10 lipca w 70. rocznicę zbrodni w Jedwabnem oddadzą się wspólnej refleksji nad tragedią zamordowanych Żydów - powiedział PAP Władysław Bartoszewski. "O ile 10 lat temu Kościół nie brał udziału w uroczystościach poświęconych pamięci ofiar tej tragedii na miejscu w Jedwabnem, o tyle w tym roku będzie tam reprezentowany przez jego biskupów - powiedział, podkreślając wagę tego wydarzenia dla stosunków polsko-żydowskich." /Gazeta Wiadomości, PAP/

10 lipca 2008

W Jedwabnem, w 67. rocznicę mordu Żydów w tej miejscowości spotkali się przedstawiciele Warszawskiej Wyznaniowej Gminy Żydowskiej, reprezentanci Instytutu Pamięci Narodowej i Kancelarii Prezydenta RP

10 lipca 2006

Ryszard Bosakowski OP, Mesjasz w Łomżyńskiem. Jedwabne i teologia po Holokauście, "Tygodnik Powszechny" 30 (2976), 23 lipca 2006, s. 10-11.