Pamięć - ważne źródła:

Upamiętniamy Żydów, naszych współobywateli i sąsiadów


  • Memoria. Pamięć, historia, edukacja.
    Pamięć o Szoa, obozach koncentracyjnych, ośrodkach zagłady i innych obszarach ludzkiej tragedii z czasów II wojny światowej kształtowana jest na całym świecie w wielu miejscach i przez wiele osób. Miesięcznik „Memoria” ma być miejscem, gdzie będziemy pisać i opowiadać o naszych wspólnych wysiłkach i misji zachowania Pamięci.

2. Żydowski Instytut Historyczny:

3. Centrum Badań nad Zagładą Żydów

4. Yad Vashem - Digital Collections


"established in 1986 by the Institute for Polish-Jewish Studies, has acquired a well-deserved reputation for publishing authoritative material on all aspects of Polish Jewry. Contributions are drawn from many disciplines - history, politics, religious studies, literature, linguistics, sociology, art, and architecture-and from a wide variety of viewpoints. "Nobody can doubt that systematic study of Polish-Jewish history is of the highest scholarly interest.... Polin, having many prominent Polish and Jewish scholars among its contributors, will be able to inject a new life into those studies. All scholars in the humanities will certainly hail it as a most welcome event." Leszek Kolakowski


  • Jewish Historiography of theHolocaust in Eastern Europe. POLIN, STUDIES IN POLISH JEWRY, VOLUME TWENTY-NINE, Writing Jewish History in Eastern Europe. "Research into the Holocaust has been extensive: tens of thousands of books and hundreds of thousands of articles have been written about it, and it has given riseto animated historicaldebates. The murder of the Jews of Europe was carried out primarily in the eastern part of the continent where most of the population andorganizations of European Jewry were concentrated. This chapter traces the evo-lution of research into east European Jewry during the Holocaust, concentratingon those works which consider the Jews not merely as victims of German per-secution but also as individuals and members of families and active communitiesand discuss the reality of their complicated lives. It examines which topics wereimportant to early researchers into the subject and how and why these changed.""

6. European Holocaust Research Infrastructure (EHRI)

  • Alina Skibińska Guide to the Sourceson the Holocaust in Occupied Poland (Translated,revised and updated edition of the original Polish Źródła do badań nad zagładą Żydów na okupowanych ziemiach polskich by Alina Skibińska, Warsaw, 2007) With the cooperation of: Co-authors: Giles Bennett, Marta Janczewska, Dariusz Libionka, Witold Mędykowski,Jacek Andrzej Młynarczyk, Jakub Petelewicz, Monika Polit. Translator: Jessica Taylor-Kucia. Editorial board: Giles Bennett, Michał Czajka,Dieter Pohl, Pascal Trees, Veerle Vanden Daelen. European Holocaust Research Infrastructure (EHRI)2014
  • Alina Skibińska Źródła do badań nad zagładą Żydów na okupowanych ziemiach polskich, współpraca, Marta Janczewska [and others]. Stowarzyszenie Centrum Badań nad Zagładą Żydów, Wydawnictwo Cyklady Warszawa, 2007.

7. Muzeum Jana Karskiego:


Jan Karski about his meeting with President Franklin D. Roosevelt, 1943

Created by Claude Lanzmann during the filming of SHOAH Used by permission of the United States Holocaust Memorial Museum and Yad Vashem, the Holocaust Martyrs and Heroes' Remembrance Authority, Jerusalem.

8. Hannah Arendt:

"Eichmann w Jerozolimie Rzecz o banalności zła" przełożył Adam Szostkiewicz

Piotr Paziński Arendt trafia pod strzechy. :
Mem z Arendt przykryje szmalcowników, Jedwabne i wygra polsko-izraelską awanturę o wizerunek. / 13 III 2018./

9. YIVO Institute for Jewish Research w Nowym Jorku

The Edward Blank YIVO Vilna Collections Project is a 7-year international project to preserve, digitize, and virtually reunite YIVO's prewar library and archival collections located in New York City and Vilnius, Lithuania, through a dedicated web portal. The project will also digitally reconstruct the historic, private Strashun Library of Vilna, one of the great prewar libraries of Europe.

The Guide to the YIVO Archives.

10. Muzeum Historii Żydów Polskich "POLIN"

Historie pomocy:

11. Fundacja Pamięć Treblinki

Zbieramy i publikujemy imiona i nazwiska osób, które w Treblince zginęły. Uważamy, że śmierć setek tysięcy ludzi nie powinna pozostać anonimowa. Fundacja razem z Żydowskim Instytutem Historycznym tworzy Księgę Imion tych, którzy zginęli w Treblince. Jest to trudne, wielkie i długofalowe zadanie. Prosimy o pomoc wszystkich, którzy mogliby udzielić nam wiarygodnych informacji.

Uważamy też, że w tym miejscu potrzebne jest centrum informacyjne. Chcemy, by przyjeżdżający mogli dowiedzieć się jak najwięcej o działaniu obozu i o Żydach, którzy tu zginęli. Z każdą osobą zamordowaną w Treblince umierał jej świat – jej wiedza, tradycja, obyczaj, wiara. Chcemy o nich opowiedzieć. Pragniemy zaprezentować też dzieła sztuki związane z obozem. Znajdą się tu na pewno rzeźby więźnia obozu Samuela Willenberga.

Dzisiaj to miejsce wypełnia cisza po zamordowanych. Tej ciszy nie wolno zagłuszyć. Jest jak milczenie Hioba, który od tysiącleci szuka odpowiedzi na pytania Boga. Chcemy tę ciszę opisać, nie naruszając jej struktury. Centrum edukacyjne powinno powstać poza terenem obozu, a ścieżki edukacyjne na pewno nie mogą tej przestrzeni zaburzać.

12. Amud Aish Memorial Museum (AAMM) in Brooklyn

  • Amud Aish Memorial Museum (AAMM) is a living memorial to all the victims of the Holocaust. The museum’s mission is to present the victim experience, with special emphasis on the perspectives of observant Jewish communities. It is the only Holocaust museum to focus on the role of faith and identity within the broader context of the annihilation of European Jewry.
  • Amud Aish Memorial Museum and its educational division, the Kleinman Holocaust Education Center (KHEC), have emerged as invaluable resources for educational programming, traveling exhibits, Orthodox specific wartime archives and new scholarship.
  • The primary facility is in Brooklyn with future annexes in Lakewood, New Jersey, London, England and Jerusalem. International exhibitions and programs are currently under development throughout Europe.

13. The Leo Baeck Institute – New York, Berlin

The Leo Baeck Institute was founded in 1955 by leading German-Jewish émigré intellectuals including Martin Buber, Max Grunewald, Hannah Arendt and Robert Weltsch, who were determined to preserve the vibrant cultural heritage of German-speaking Jewry that was nearly destroyed in the Holocaust. They named the Institute for Rabbi Leo Baeck, the last leader of Germany’s Jewish Community under the Nazi regime, and appointed him as the Institute’s first President, overseeing independent centers in New York, London, and Jerusalem. LBI – New York is a founding partner of the Center for Jewish History in Manhattan and maintains an office in Berlin and a branch of its archives at the Jewish Museum Berlin.

Year Book - The Leo Baeck Institute Year Book is the pre-eminent journal on Central European Jewish history and culture. This well-established publication covers cultural, economic, political, social and religious history, the impact of antisemitism and the Jewish responses to it.

The Year Book is the publication of the Leo Baeck Institute, founded in 1955 for the study of the history and culture of German-speaking Central European Jewry. The journal of record in its field, the Year Book features the world's most prominent experts in the social, cultural, intellectual and political history of Jews in Central Europe after 1789, including the Holocaust.

Laura Jockusch - Historiography inTransit: Survivor HistoriansandtheWriting of Holocaust History in the late1940s
‘‘The blood of our martyrs, our relatives, is still fresh. It screams to us and calls uponus not to forget!’’ the Central Jewish Historical Commission inLodz exhorted the100,000-150,000 Holocaust survivors still in Poland in October 1946.Whether theyhad ‘‘spent the German occupation in ghettos, camps, on the Aryan side, hidden inthe woods, [or] ¢ghting in partisan units’’, every surviving Jewish woman or man10should provide the Historical Commission with a full account of their personalexperiences during these years. As ‘‘precious material on our bloody history’’, theseaccounts needed to be ‘‘carefully collected and immortalised’’. The Commissionalso sought ‘‘pictures, documents, community registers, diaries and otheritems[...].This is a duty for every single individual. We hope that everyone will15understand the importance of this and will ful¢l this duty towards theJewish past’’.

14. East European Memory Studies (2009-2013)

In collaboration with the Research Project, Memory at War: Cultural Dynamics in Poland, Russia and Ukraine Supported by the HERA Joint Research Programme

The Research Group in East European Memory Studies is a transdisciplinary forum concerned with the dynamic interplay between memory, culture, and politics in today’s Eastern Europe. We seek to understand the peculiar regimes of memory and forgetting established by the socialist states of the former Soviet block and the secularist state in Turkey. We also want to situate these intertwined pasts and presents in the new European order. We aim to employ an array of approaches, partially borrowed and partially invented, in a series of dialogues between scholars and practitioners in history, literature, political science, psychology, sociology, and anthropology. We plan to address such questions as:

  • How has the state used various practices of memory – recalling not only past glory and achievement but also deportations, political repression, and genocide – to promote independent nationhood?
  • How do the memories of Nazi rule and Communist rule shape international relations in Europe?
  • How do museums, monuments, literature, film, digital media, and the unsignified ghosts of the past bear witness to the historical trauma?
  • What is the contribution of East European memories to identity formation in a united and uniting Europe?

In the past years our series of discussions were organised according to five broad thematic areas:

  • Memory and Identity (Michaelmas 2009)
  • Memory and Theory (Lent and Easter 2010)
  • Memory and Guilt (Michaelmas 2010)
  • Memory and Resistance (Lent 2011)
  • Memory and Liberation (Easter 2011)


15. MICROHISTORIES OF THE HOLOCAUST Edited by Claire Zalc and Tal Bruttmann

War and GenocideGeneral Editors: Omer Bartov, Brown University; A. Dirk Moses, European University Institute, Florence, Italy.

In recent years there has been a growing interest in the study of war and genocide, not from a traditional military history perspective, but within the framework of social and cultural history.
This series offers a forum for scholarly works that refl ect these new approaches.

“The Berghahn series Studies on War and Genocide has immeasurably enriched the English-language scholarship available to scholars and students of genocide and, in particular, the Holocaust.” —Totalitarian Movements and Political Religions.

Published in 2017 by Berghahn Books © 2017 Claire Zalc and Tal Bruttmann. This book has received the support of TransferS (laboratoire d’excellence, program “Investissements d’avenir” ANR-10-IDEX-0001-02-PSL* and ANR-10-LABX-0099).

16. Journal of Holocaust Research.

Aims and scope: Journal of Genocide Research is a cross-disciplinary journal that promotes the scholarly study of genocide and related phenomena, like crimes against humanity, war crimes, and violence against civilians. It publishes articles on the history of these phenomena from all periods.

Genocide is a contested legal, historical, sociological and political term that is applied in various spheres: in international law, in academic analyses of genocide, past and present, and in political claim making. Journal of Genocide Research welcomes contributions that combine empirical research with conceptual reflection on these and related topics, like para- and pre-genocidal policies and practices, humanitarian intervention, military sociology, post-genocide, as well as gender, trauma, and memory issues. As cross-disciplinary, the Journal of Genocide Research is open to all relevant scholarly methods and disciplines.


S:I.M.O.N. is the open-access peer-reviewed e-journal of the Vienna Wiesenthal Institute for Holocaust Studies (VWI). S:I.M.O.N. is committed to immediate open access for academic work. All research articles undergo a rigorous peer review process, based on initial editor screening and anonymised refereeing by at least two external scholars. SWL Readers, Coming to Terms, Events, Essays, and Reviews are reviewed by the Editorial Team and the Editorial Board.

18. IPN

19. Instytut Pileckiego

  • „Zawołani po imieniu” to Polacy, którzy podczas okupacji niemieckiej zostali zamordowani przez Niemców za pomoc Żydom, zagrożonym śmiercią w czasie Zagłady.

20. Archiwum dokumentów o Holocauście londyńskiej Biblioteki im. Alfreda Weinera.

21. Photos of 18th century Polish wooden synagogue discovered.

The photographs were discovered in the estate of the rabbi and researcher Shmuel Poznanski. They contain meticulous and unique documentation of the interior of the wooden synagogue, the dome of its magnificent Ark, and the Women's gallery. /Jewish World21IV 2017./

22. Maria Piechotkowa:

23. Historia Henryka Prajsa z Góry Kalwarii

Historia Henryka Prajsa ostatniego żyjącego Żyda z tego miasta oraz ostatniego żyjącego żołnierza z Suwalskiej Brygady Kawalerii.

24. Mirosław Tryczyk

  • Miasta śmierci. Sąsiedzkie pogromy Żydów, Wydawnictwo RM, 2015
    Z recenzji: "Kilka lat temu dzięki głośnej książce Jana Tomasza Grossa w polskiej świadomości pojawił się temat Jedwabnego. Jednak – jak szybko się okazało – był to jedynie wierzchołek góry lodowej. Wąsosz, Radziłów, Szczuczyn, Jasionówka, to tylko niektóre miasteczka i wsie, w których od 1941 roku dochodziło do pogromów ludności żydowskiej. Pogromów tym tragiczniejszych, że dokonywanych przez sąsiadów, którzy przez długie lata co prawda nie żyli ze swoimi żydowskimi znajomymi w przyjaźni, ale wzajemna niechęć nie przeszkadzała w funkcjonowaniu społeczności.
    Książka Mirosława Tryczyka wprowadza do polskiej historii oraz świadomości społecznej zupełnie nowe informacje na temat zbrodni dokonanych na obywatelach polskich pochodzenia żydowskiego w latach 1941-1942. Na podstawie akt procesów toczących się w oparciu o tzw. Dekrety Sierpniowe, zeznań świadków żydowskich i polskich zebranych w latach powojennych, Żydowskich Ksiąg Pamięci spisanych przez ocalałych z Zagłady, dokumentacji postępowań Głównej Komisji Badania Zbrodni Hitlerowskich w Polsce i rozmów przeprowadzonych podczas własnych badań autor buduje prawdziwy obraz wydarzeń, o których nie możemy zapomnieć." Wiecej:
  • Drzazga. Kłamstwa silniejsze niż śmierć, Znak literanova 2020, ISBN: 978-83-240-4876-2, EAN: 9788324048762.
    Z recenzji: "Dziadkowie brali udział w zbrodniach. Rodzice milczeli. Wnuki muszą o tym opowiedzieć, by ich dzieci tego nie powtórzyły. Mirosław Tryczyk odkrył, że jego dziadek, ten sam, któremu uwielbiał siadać na kolanach, uwikłany był w zbrodnie na niewinnych osobach. Jak się uporać z taką prawdą? Drzazga. Kłamstwa silniejsze niż śmierć to podróż wgłąb Polski - śladem osób sobie podobnych. Które odkryły grzechy przodków i szukają języka, by o nich opowiedzieć. Trudno przyznać się do tego, że nie radzimy sobie z prawdą o naszej historii, o naszych najbliższych. Jak kochać tych, którzy zabijali?"
    "Książka Drzazga to opowieść o ludziach, którzy mają odwagę pamiętać i nie chcą już milczeć. Bo wyparte poczucie winy jest jak drzazga, która jątrzy ranę."

25. Verfolgen und Aufklären. Die erste Generation der Holocaustforschung

Crimes Uncovered. The First Generation of Holocaust Researchers

Between 1939 and 1945, the Germans and their helpers murdered six million Jews throughout Europe. The Holocaust was aimed at the extermination of people, as well as at the destruction of their culture and the veiling of all traces of these crimes.

Jewish researchers attempted to counteract this complete “eradication” even as the murders were being committed. They documented this event by gath-ering sources to visualize and remember the scale of the crimes and the exter-mination of Jewish life. In exile, as well as in life threatening conditions in the ghettos and camps, they carried out research, collected facts and preserved evi-dence of the crimes. They founded archives and committees that continued their work after the end of the war. They wanted to document who was murdered and to identify the killers. They wanted to remember the dead, to fathom the crimes, to bring the perpetrators to justice and, at the same time, they wanted to make future genocides impossible. Hans-Christian JaschStephan Lehnstaedt