Narodowy Dzień Pamięci Polaków ratujących Żydów 2026

Źródło: POLIN

24 marca obchodzimy Narodowy Dzień Pamięci Polaków ratujących Żydów pod okupacją niemiecką. Dzień ten związany jest z tragicznym losem rodziny Ulmów oraz ukrywających się z ich pomocą Żydów, którzy 24 marca 1944 roku, w wyniku donosu, zostali zamordowani przez Niemców we wsi Markowa na Rzeszowszczyźnie. W tym roku mija 81 lat od tych wydarzeń.****

Święto państwowe, którego celem jest upamiętnienie wszystkich tych, którzy z narażeniem życia udzielali Żydom pomocy podczas niemieckiej okupacji, ustanowione zostało z inicjatywy Prezydenta RP Andrzeja Dudy w 2018 roku. We wstępie do stosownej ustawy czytamy:

"W hołdzie Obywatelom Polskim – bohaterom, którzy w akcie heroicznej odwagi, niebywałego męstwa, współczucia i solidarności międzyludzkiej, wierni najwyższym wartościom etycznym, nakazom chrześcijańskiego miłosierdzia oraz etosowi suwerennej Rzeczypospolitej Polskiej, ratowali swoich żydowskich bliźnich od Zagłady zaplanowanej i realizowanej przez niemieckich okupantów".

Data wybrana na dzień pamięci nawiązuje do tragicznej historii Józefa i Wiktorii Ulmów, ich dzieci (ośmioletniej Stanisławy, sześcioletniej Barbary, pięcioletniego Władysława, czteroletniego Franciszka, trzyletniego Antoniego i półtorarocznej Marii) oraz Żydów, którzy przez dwa lata ukrywali się na poddaszu domu Ulmów w Markowej. Byli to Saul Goldman, jego czterej synowie (Baruch, Mechem, Joachim i Mojżesz; nazywano ich Szallami), wnuczka Chaima Goldmana – Lea (Layca) Didner z d. Goldman, jej córka Reszla oraz Genia (Gołda) Grünfeld z d. Goldman.

Dokładnie 82 lat temu, 24 marca 1944 roku, Niemcy zamordowali polską rodzinę i ukrywających się Żydów. Egzekucja, którą przeprowadzono w następstwie rewizji, przed domem Ulmów, była wynikiem donosu (prawdopodobnie Włodzimierza Lesia, granatowego policjanta).

W 1995 roku Józef i Wiktoria Ulmowie zostali uhonorowani pośmiertnie tytułem Sprawiedliwych wśród Narodów Świata. We wrześniu 2023 roku, po blisko dwudziestoletnim procesie beatyfikacyjnym, dekretem papieża Franciszka, Ulmowie zostali ogłoszeni błogosławionymi Kościoła katolickiego.

Poznaj historię Ulmów oraz innych Polek i Polaków zamordowanych za pomoc Żydom →

Muzeum POLIN upamiętnia Polaków, którzy udzielali pomocy Żydom podczas okupacji niemieckiej (1939–1945), dokumentując ich historie w ramach internetowego portalu wiedzy Polscy Sprawiedliwi

Upamiętniamy przede wszystkim osoby uhonorowane przez Instytut Yad Vashem tytułem Sprawiedliwych wśród Narodów Świata, a także ukrywających się z ich pomocą Żydów. Historie pomocy popularyzujemy na tle społeczno-politycznego kontekstu okupacji niemieckiej, uwzględniając złożoność i zróżnicowanie postaw Polaków wobec Zagłady. Nasza kolekcja, gromadzona od 2007 roku, liczy już ponad 1000 historii pomocy.

Dziś, w Narodowym Dniu Pamięci Polaków ratujących Żydów, w portalu Polscy Sprawiedliwi przypominamy wybrane historie pomocy oraz polecamy przygotowane z tej okazji nowości wydawnicze.

Przeczytaj więcej o rocznicy w portalu Polscy Sprawiedliwi →

Wybrane pamiątki z kolekcji Muzeum POLIN, związane z historiami Polaków, którzy udzielali pomocy Żydom podczas Zagłady, publikujemy także w portalu Kolekcje.

Muzeum Polaków Ratujących Żydów podczas II wojny światowej im. Rodziny Ulmów w Markowej

Idea utworzenia w Markowej Muzeum Polaków Ratujących Żydów podczas II wojny światowej im. Rodziny Ulmów (MPRŻ) pojawiła się pod koniec 2007 r. W jej następstwie 30 VI 2008 r. Sejmik Województwa Podkarpackiego podjął jednomyślnie uchwałę dotyczącą powstania placówki, zaś w roku 2009 r. zadecydowano, że pieczę nad budową placówki będzie sprawowało Muzeum-Zamek w Łańcucie. Muzeum powstało na terenie przekazanym przez Samorząd Gminy Markowa. Budynek placówki został zaprojektowany przez cenionego w dziedzinie nowoczesnych muzealnych rozwiązań architektonicznych twórcę Mirosława Nizio (Nizio Design International). Obiekt to minimalistyczna i surowa bryła, która swoim kształtem nawiązuje do prymitywnego wiejskiego domu. Realizacja inwestycji trwała od października 2013 do października 2015 r. Muzeum zostało otwarte 17 III 2016 r.

W dniu 30 VI 2017 r. na podstawie uchwały Sejmiku Województwa Podkarpackiego z dnia 7 VI 2017 r. oraz umowy z dnia 23 VI 2017 r. zawartej między Samorządem Województwa Podkarpackiego a Ministrem Kultury i Dziedzictwa Narodowego nastąpiło wydzielenie Muzeum jako samodzielnej jednostki współprowadzonej przez oba te podmioty.

Podstawowa funkcja placówki, jest jednocześnie zawarta w jej pełnej nazwie – Muzeum Polaków Ratujących Żydów podczas II wojny światowej im. Rodziny Ulmów, zatem głównym celem jednostki jest upamiętnienie postaw Polaków, którzy podczas okupacji niemieckiej podjęli się pomocy Żydom.

Tym samym Muzeum w Markowej stało się pierwszą w Polsce tego rodzaju instytucją zajmującą się tematyką ratowania ludności żydowskiej na okupowanych ziemiach polskich podczas Zagłady. Wystawa główna wprowadza do kontekstu historycznego; opowiada historię Ratujących i Ratowanych, pokazuje poznane i udokumentowane przypadki udzielania pomocy Żydom. Muzeum wychodząc od swoich patronów, Rodziny Ulmów wskazuje na historię dziedzictwa Markowej, przedstawia specyfikę obszarów Generalnego Gubernatorstwa oraz ziem anektowanych.

MPRŻ ma ambicje zabierać kluczowy głos w dyskusji na temat postawy Polaków wobec Zagłady, stąd kładzie nacisk na rzetelne badania oraz uczciwe informowanie o postawach w tych jakże wymagających heroizmu czasach. Mając świadomość, że bohaterstwo Sprawiedliwych – ze względu na unikatowość swojej postawy – tym silniej zasługuje na upamiętnienie i uznanie, jednocześnie kładąc nacisk na współczującą i ofiarną postawę Polaków wobec cierpienia Żydów podczas II wojny światowej, nie zapomniano o niechlubnych aspektach w stosunkach polsko-żydowskich podczas okupacji niemieckiej.

Program Muzeum adresowany jest do wszystkich, którzy interesują się dziedzictwem kultury klasycznej, którzy chcą współtworzyć współcześnie kulturę pamięci w oparciu o dialog i w szacunku do każdego człowieka; Muzeum jest otwarte dla każdego, kto chce poznać historię opowiedzianą na tle tragicznych wydarzeń, których doświadczyła Polska i Europa w czasie II wojny światowej.